Problem niepłodności. Epidemiologia

Około 25% płodnych kobiet zachodzi w ciążę w wybranym cyklu, jednak część par długotrwale nie może doczekać się potomstwa

Sprawdź co może być tego przyczyną.

Niepłodność według WHO to niezdolność do zajścia w ciążę lub spłodzenia dziecka, w ciągu 12 miesięcy regularnego współżycia (4-5 razy w tygodniu) bez zastosowania jakichkolwiek metod antykoncepcji. WHO wpisała niepłodność na listę chorób cywilizacyjnych, dotyczy ona aż około 20% par w Polsce1, jednak tylko część z par niepłodnych poszukuje pomocy specjalisty.

W sytuacji, kiedy w Polsce przedkłada się odpowiedni status społeczny i finansowy nad rodzenie dzieci, decyzja o zajściu w ciążę przenosi się na trzecią, czwartą dekadę życia, kiedy występują coraz częściej problemy z płodnością. Leczenie niepłodności w Polsce jest utrudnione ze względu na finansowanie. Testy diagnostyczne oraz leczenie hormonalne nie jest objęte dofinansowaniem ze strony Skarbu Państwa. Ciężar kosztów wspomaganej reprodukcji ponoszą tylko i wyłącznie cierpiące pary, a wielu z nich na to nie stać.

Problem pary
W społeczeństwie brak jest jeszcze świadomości tego, że mężczyzna może być odpowiedzialny za niepłodność pary aż 40-60% przypadków3. Najczęściej leczenie podejmuje kobieta, a partner nie chce przyjąć do wiadomości, że on także powinien się przebadać.

Palenie papierosów ma negatywny wpływ zarówno na płodność mężczyzny, jak i kobiety, na jakość gamet oraz na zdrowie dzieci. Jednym z mechanizmów może być powstawanie stresu oksydacyjnego pod wpływem dymu papierosowego.

Ważnym czynnikiem niepłodności jest stres oksydacyjny. Brak równowagi pomiędzy przeciwutleniaczami a powstającymi w komórkach wolnymi rodnikami niesie za sobą różne konsekwencje. Są to u mężczyzny: uszkodzenie błon komórkowych, indukowanie uszkodzeń DNA oraz przyśpieszenie apoptozy plemników. U kobiety z kolei nadmierny stres oksydacyjny powoduje uszkodzenie lipidów oraz DNA komórki jajowej, zahamowania syntezy białek oraz wydzielania ATP, a także odgrywa rolę w etiopatogenezie endometriozy, jajowodowego czynnika niepłodności i niewyjaśnionej niepłodności.

WPŁYW SUPLEMENTACJI NA JAKOŚĆ I ILOŚĆ NASIENIA

Cynk – pierwiastek męski
Cynk jest związany z produkcją testosteronu, odgrywa bardzo ważną rolę w tworzeniu spermy i podtrzymywaniu żywotności plemników, dzięki funkcji przeciwutleniacza.

Cynk jest niezbędny do utrzymania struktury białka, tworzącego z chromatyną DNA stabilny kompleks w jądrach plemników. Ta skondensowana struktura jest niezmiernie istotna dla efektywnego procesu zapłodnienia.

Duża zawartość cynku w nasieniu obniża aktywność plemników. Jest to reakcja odwracalna, wysokie stężenie cynku utrzymuje plemniki w relatywnie spokojnym, mniej ruchliwym stanie. To powoduje obniżenie zużycia przez nie tlenu i pozwala na zmagazynowanie energii, która będzie im niezbędna w trakcie wędrówki przez kobiece drogi rodne. Gdy plemniki znajdą się w pochwie, a następnie w macicy, w której stężenie cynku jest bardzo niskie, wzrasta ich aktywność i ruchliwość, co w konsekwencji ułatwia proces zapłodnienia.

Odpowiednia ilość cynku jest ważna dla prawidłowego przebiegu reakcji akrosomalnej, która przy jego niedoborze może w większości plemników nastąpić tuż po ejakulacji i uniemożliwia zapłodnienie.

Objętość nasienia spada nawet o 30% przy małym stężeniu cynku, jak wykazano podczas podawania zdrowym mężczyznom 1,4 mg cynku na dobę.

Aby uzyskać zadowalającą sprawność seksualną, potencję oraz płodność, należy zapewnić odpowiednią podaż cynku w diecie, ok. 15 mg na dobę (Zalecane Dzienne Spożycie, RDA), jednak większość mężczyzn nie spożywa takiej ilości. Jak wykazało reprezentatywne badanie Instytutu Żywności i Żywienia, niedobory cynku występują aż w 62% racji pokarmowych mężczyzn. Mężczyźni wykazujący wysoką aktywność seksualną powinni przyjmować większą ilość tego pierwiastka, ponieważ każdy ejakulat zawiera około 5 mg, tj. około 1/3 dziennego zalecanego zapotrzebowania. Mogą więc tracić więcej cynku z nasieniem niż są w stanie dostarczyć z pokarmem. Również mężczyźni wykonujący pracę związaną ze znacznym wysiłkiem fizycznym wymagają większej suplementacji tego pierwiastka z powodu znacznej utraty z potem. Przyjmowanie cynku wydaje się bezpieczne w dawkach do 100 mg na dobę.

Suplementacja 66 mg siarczanu cynku (co odpowiada ok. 27 mg cynku) u mężczyzn o obniżonej płodności powodowała znaczący wzrost liczby plemników. Efekt ten zaobserwowano także w późniejszym badaniu. Mechanizm działania cynku nie jest znany.

L-karnityna
L-karnityna jest aminokwasem, którego najwyższy poziom w organizmie mężczyzny znajduje się w najądrzach. Pełni ona funkcję przeciwutleniacza spermy oraz odgrywa znaczącą rolę zarówno w dojrzewaniu plemników, jak i ich ruchliwości, jest źródłem energii dla plemników. W diecie dostarcza się różne formy L-karnityny w postaci soli (fumaran L-karnityny) lub es-trów (acetyl-L-karnityna). Do wnętrza plemników wnika tylko wolna L-karnityna, która jest przekształcana do formy estru i tak magazynowana.

Ważne jest, aby nie przyjmować DL-karnityny lub D-karnityny, gdyż są one nieskuteczne i szkodliwe dla mięśni. D-karnityna i L-karnityna konkurencyjnie wchłaniają się w jelicie, więc podawanie formy D osłabia działanie formy L11. Wchłanianie L-karnityny nie ulega zwiększeniu przy stosowaniu w jednej porcji ilości większej niż 2 g. Biodostępność L-karnityny po spożyciu ilości >2 g jest ok. 16%, a biodostępność <2 g wacha się od 54% do 87%, w zależności od dawki.

Badania pokazują, że im niższe stężenie L-karnityny w spermie, tym mniejsza ruchliwość plemników. Suplementacja L-karnityny znacząco poprawia jakość nasienia, powoduje wzrost całkowitej ilości plemników oraz ich ruchliwości. Suplementacja 2 g L-karnityny poprawia parametry spermy u mężczyzn, u których stwierdzono niepłodność trwającą od co najmniej 2 lat. Poprawę zauważono także u mężczyzn cierpiących na ciężką oligoastenozoospermię. Podawanie 2 g L-karnityny poprawia żywotność plemników. Taka terapia przynosi tym lepsze skutki, im gorsze są parametry początkowe nasienia. Zarejestrowano osiem ciąż w czasie badania u partnerek 86 pacjentów, którzy ukończyli badanie. Poczęcie następowało tylko podczas podawania L-karnityny, a nie placebo, co wskazuje nie tylko na poprawę funkcji nasienia, ale także na poprawę zdolności plemników do zapłodnienia. Te spontaniczne zapłodnienia podczas terapii L-karnityną są wskazaniem do dalszych badań nad jej funkcją. U pacjentów w czasie reprodukcji wspomaganej podawanie L-karnityny może być jednym ze sposobów na rozwiązanie „męskiego” problemu niepłodności.

Inne składniki mineralne i witaminy
Witamina C jest ważnym przeciwutleniaczem nasienia. Chroni ona DNA plemników przed uszkodzeniem przez wolne rodniki oraz zmniejsza aglutynację plemników. Niedobory witaminy C w organizmie wpływają na spadek liczby i ruchliwości plemników oraz na pogorszenie ich morfologii.

Witamina E chroni błony komórkowe plemników, bogate w wielonienasycone kwasy tłuszczowe, przed zniszczeniem neutralizując wolne rodniki w środowisku tłuszczowym. Suplementowana razem z witaminą C powoduje znaczne zmniejszenie fragmentacji materiału genetycznego plemników u mężczyzn niepłodnych z podwyższonym wskaźnikiem fragmentacji DNA plemników.

Selen jest kolejnym ważnym przeciwutleniaczem nasienia. Aż około połowa zapasu selenu w organizmie mężczyzny gromadzi się w jądrach i nasieniu. Selen jest niezbędny nie tylko do produkcji plemników, ale także do wytwarzania testosteronu. Wpływa na prawidłową budowę i ruchliwość witki plemnika. Jest składnikiem enzymów, m.in. peroksydazy glutationowej, dzięki czemu chroni DNA oraz kontroluje apoptozę komórki. Podawanie selenu wraz z witaminą E powoduje zmniejszenie stresu oksydacyjnego nasienia i poprawia ruchliwość plemników. Selen powinien być podawany w dawkach nie przekraczających bezpiecznego poziomu spożycia wynoszącego 300 μg18. Wiadomo, że najwyższe stężenie selenu występuje u mężczyzn, których sperma jest ruchliwa w 40%-60%. Nadmierne spożycie selenu może pogarszać jakość spermy.

Czy zmiana stylu życia może mieć wpływ na poprawę płodności mężczyzny?
Problemem jest coraz bardziej widoczne obniżenie aktywności fizycznej mężczyzn (dzięki zwiększonemu komfortowi życia), które powiązane jest ze spadkiem poziomu testosteronu, a co za tym idzie spadkiem płodności. Fatalny wpływ współczesnego trybu życia można zaobserwować w bankach spermy, gdzie w dniach poprzedzonych dniami wolnymi, a co za tym idzie zwiększoną ilością wypitego alkoholu, wypalonych papierosów i niedospanymi nocami, widać drastyczny spadek jakości spermy. Zwiększenie aktywności fizycznej poprawia zarówno ogólny stan zdrowia, jak i płodność mężczyzn. Ponadto, dieta bogata w antyoksydanty lub uzupełniana suplementami bogatymi w witaminy C i E oraz cynk prowadzi do ciąży u par z historią powtarzających się poronień.

Podsumowanie
Odpowiednie odżywienie organizmu mężczyzny ma znaczący wpływ na poprawę jakości nasienia. Suplementacja witamin, składników mineralnych oraz L-karnityny poprawia integralność DNA plemnika, co zwiększa szanse na zapłodnienie oraz ma znaczący wpływ na powstawanie zdrowych zarodków.

Podążając za duchem czasu, Dział Badań i Rozwoju jednej z firm produkujących suplementy diety wyszedł naprzeciw potrzebom par starających się o dziecko. Preparat Prenatal ProBaby opracowany przy udziale wybitnych ekspertów, jest pierwszym tego typu produktem, który powstał z myślą o kompleksowym podejściu do problemu niepłodności jako problemu pary. Ze względu na szczególne i zróżnicowane zapotrzebowanie organizmu kobiety i mężczyzny w okresie starań o dziecko, Prenatal ProBaby został oparty na dwóch formułach opracowanych na podstawie badań naukowych. Cenne właściwości witamin, składników mineralnych oraz aminokwasów zostały wykorzystane w preparacie tak, aby wspomagać przyszłych rodziców w świadomym planowaniu potomstwa. Bo płodność, to plan dla dwojga.

WPŁYW DIETY NA PŁODNOŚĆ KOBIET

„Dieta płodności” – styl życia podwyższający płodność kobiety

W latach 1991-1999 przeprowadzono badanie na ponad 18 500 kobietach w wieku rozrodczym, znane pod nazwą Nurse’s Health Study. Naukowcy z Harvard School of Public Health zaobserwowali szereg powiązań między dietą i trybem życia a płodnością. Na podstawie analiz wskazali oni produkty, mające pozytywny wpływ na płodność kobiet, takie jak: pełnotłusty nabiał, warzywa strączkowe, orzechy, warzywa i owoce, produkty peł-noziarniste oraz ryż i ryby. Zalecają także codzienne spożywanie suplementów kwasu foliowego oraz żelaza. Autorzy obalają także mit o tym, że nie należy ćwiczyć – zdecydowanie zalecają codzienną aktywność fizyczną, także forsowną, trwającą 30-60 minut dziennie. Czego należy unikać? Nadmiernego spożycia tłuszczy nasyconych z czerwonego mięsa, tłuszczów trans (obecnych głównie w produktach cukierniczych i smażonych) oraz nadmiernej masy ciała.

Nie tylko badanie Nurse’s Health Study wskazuje, że zmiana trybu życia kobiety na zdrowszy może mieć znaczący wpływ na jej płodność. Niebagatelne znaczenie dla płodności kobiety ma także nadmierny stres. Jak powszechnie wiadomo, wysoki poziom stresu podnosi poziom prolaktyny, która ma wpływ na funkcjonowanie całego organizmu. W szczególności hiperprolaktynemia może powodować, m.in. zaburzenia fazy lutealnej, cykle bezowulacyjne, krwawienia międzymiesiączkowe, zaburzenia miesiączkowania lub brak miesiączki. Unikanie stresu i zmniejszenie objawów obniżonego nastroju mogą mieć znaczący wpływ na poprawę jakości życia kobiety niepłodnej i prowadzić do ciąży.

Kwas foliowy – kobieca witamina
Kwas foliowy jest niezbędny we wczesnej fazie ciąży dla odpowiedniego rozwoju embrionu przez wpływ na podział wszystkich komórek. Jest także niezbędny dla prawidłowej syntezy DNA. Jak wykazały badania, kwas foliowy zmniejsza ilość wad cewy nerwowej. Pacjentka powinna być powiadomiona o celowości przyjmowania kwasu foliowego w dawce 400 μg/dobę (o ile nie jest wskazana wyższa dawka), co najmniej 3 miesiące przed planowaną koncepcją.

Suplementacja kwasem foliowym powoduje zwiększenie ilości dojrzewających komórek jajowych. Obniża on także poziom homocysteiny w płynie pęcherzyków Graffa. Jest również obecny w komórce jajowej i niezbędny do przebiegu procesu zapłodnienia.

L-arginina

Ważną rolę w funkcjonowaniu układu rodnego kobiety ma tlenek azotu powstający z L-argininy dzięki enzymowi syntazie tlenku azotu. Tlenek azotu w stężeniach fizjologicznych rozszerza naczynia krwionośne i usprawnia przepływ krwi przez nie. Wpływa on także na dojrzewanie komórki jajowej i zapobiega jej przedwczesnemu starzeniu się. Poziom tlenku azotu wzrasta w czasie rozwoju pęcherzyków jajowych i spada tuż po owulacji. Reguluje on także odpowiednie wydzielanie śluzu przez szyjkę macicy. Odpowiednia ilość i jakość śluzu jest kluczowa dla umożliwienia plemnikom dotarcia do komórki jajowej i jej zapłodnienia. Wyższą aktywność syntazy tlenku azotu można zaobserwować także w pierwszym trymestrze ciąży. Suplementacja L-argininy powoduje liczniejszy wzrost komórek jajowych u kobiet o niskim poziomie gonadotropin. Poprawia także odpowiedź jajników i macicy na leczenie hormonem folikulotropowym oraz szybkość uzyskania ciąży u kobiet, które słabo reagują na standardową terapię gonadotropinami. U takich kobiet zasadne jest używanie nawet kilkunastu gram L-argininy na dobę.

L-arginina w ilości 3 g dziennie ma także pozytywny wpływ na wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu płodu, poprzez zmniejszanie ryzyka powstawania stresu oksydacyjnego28.

Prowadzi się także badania nad rolą suplementacji L-argininy w leczeniu niepłodności męskiej. Polepszenie ukrwienia męskich narządów rodnych zwiększa dotlenienie tkanek i pozytywnie wpływa na jakość i ruchliwość spermy.

Inne składniki mineralne i witaminy
Witaminy z grupy B są zaangażowane w każdy aspekt płodności kobiety. Witamina B12 oraz witamina B6, razem z cynkiem uczestniczą w cyklu kwasu foliowego i mają bezpośredni wpływ na powstawanie prawidłowego materiału genetycznego, podział komórek oraz przemiany aminokwasów. Bez prawidłowego DNA nie ma mowy o zdrowym dziecku. Niedobór witaminy B12 poprzez zwiększenie poziomu homocysteiny w organizmie kobiety ma wpływ na częstsze poronienia oraz zwiększenie ryzyka powstawania wad cewy nerwowej płodu. Witamina B12 ma także wpływ na zwiększenie grubości endometrium, co zwiększa szansę na implantację zarodka i zmniejsza ryzyko poronienia. Witamina B6 ma wpływ na powstawanie progesteronu i regulację poziomu prolaktyny. Pełni także rolę w wydłużaniu fazy lutealnej.

Tak jak u mężczyzny, witaminy C i E oraz selen i cynk pełnią znaczącą rolę w utrzymaniu płodności kobiety. Zmniejszona ilość antyoksydantów jest powiązana ze zwiększonym ryzykiem poronień. Przykładowo, obniżony poziom witamin C i E w osoczu krwi występuje u kobiet z nawracającymi spontanicznymi poronieniami.

Witamina C wpływa na długość fazy lutealnej, jej suplementacja podwyższa poziom kwasu askorbowego w pęcherzyku Graffa. Zazwyczaj nie ma konieczności stosowania dawek rzędu kilku gramów witaminy C, zalecane dzienne spożycie to 60 mg. Megadawki mogą powodować wysychanie śluzu szyjkowego.

Poziom selenu jest z kolei często obniżony u kobiet cierpiących na niepłodność idiopatyczną, jest także powiązany z poronieniami. Selen powinien być podawany razem z cynkiem ze względu na ich wzajemne powiązania metaboliczne.

Cynk bierze udział w regulacji cyklu menstruacyjnego i odpowiednim funkcjonowaniu endometrium, ponieważ buduje receptory dla hormonów płciowych. Jest odpowiedzialny za regulację replikacji DNA i niezbędny do prawidłowego rozwoju i wzrostu płodu. Suplementa-cja cynkiem wpływa na zmniejszenie ryzyka porodu przedwczesnego. U osób dorosłych zasoby cynku w całym organizmie szacuje się na 2-3 g. Miedź, tak jak selen, jest powiązana z metabolizmem cynku. Jej zasoby w organizmie osób dorosłych sięgają 60-120 mg, z czego 6 mg znajduje się we krwi. Niedobory cynku, miedzi i magnezu mogą prowadzić do niepłodności, straty ciąży oraz wad wrodzonych.

Magnez jest składnikiem niedoborowym w polskiej diecie, tymczasem jest niezbędny dla prawidłowego podziału komórek i replikacji DNA. W ramach świadomego przygotowania do ciąży każda kobieta powinna zadbać o uzupełnienie niedoborów tego czwartego najbardziej powszechnego kationu. Niedobory magnezu, a także miedzi i cynku przed ciążą mogą pro-wadzić do niepłodności i poronień, a ich niedobory w ciąży mogą prowadzić do wystąpienia stanu przedrzucawkowego. Suplementacja tych składników mineralnych może także zapobiegać wadom wrodzonym płodu oraz przedwczesnemu oderwaniu łożyska. Także suplementacja magnezu z selenem u kobiet niepłodnych z nieznanych powodów przyczyniła się do uzyskania ciąży w ciągu 8 miesięcy i urodzenia zdrowych dzieci.

Żelazo, składnik hemoglobiny, jest odpowiedzialne za zapewnienie dowozu tlenu do tkanek. Jego niedobory powodują upośledzenie wzrostu i rozwoju umysłowego, obniżenie produktywności w pracy, zwiększenie podatności na choroby, a także obniżoną samoocenę. Niedobory żelaza są szeroko rozpowszechnione na świecie. Suplementacja żelaza może mieć zatem znaczenie u kobiet niepłodnych, które mają niski poziom żelaza we krwi, a które często cierpią z powodu obniżonego nastroju. Dane z badania Nurse’s Health Study pokazują, że spożycie żelaza z suplementów diety jest odwrotnie skorelowane z ryzykiem niepłodności. Wysnuto hipotezę, że zbyt niski poziom tlenu w pęcherzyku jajowym może powodować nieprawidłowy podział materiału genetycznego i błędną segregację oocytów. Suplementacja żelaza oraz L-argininy może współdziałać w zapewnieniu odpowiedniego utlenowania narządów rodnych kobiety.

Kobiety otrzymujące preparaty multiwitaminowe mają bardziej regularne cykle miesiączkowe i częściej zachodzą w ciążę. Także wyniki badania Nurse’s Health Study wskazują na zmniejszenie ryzyka powstawania niepłodności jajnikowej u kobiet przyjmujących preparaty multiwitaminowe44.

Podsumowanie
Odpowiednie odżywienie jest niezbędne dla osiągnięcia zapłodnienia, utrzymania ciąży i urodzenia zdrowego dziecka. Kobiety w wieku reprodukcyjnym powinny otrzymywać informację o tym, że ich dieta może wpływać na wynik ciąży.

Suplementacja witamin, składników mineralnych oraz argininy może zwiększyć szansę na zapłodnienie m.in. poprzez wydłużenie okresu płodnego w cyklu menstruacyjnym. Suplementacja ta jest bezpieczna zarówno przed ciążą, jak i w każdym okresie ciąży. Witaminy i składniki mineralne oraz L-argininę podaje się w ciąży bez skutków ubocznych. Niedobory witaminowo-mineralne mogą uniemożliwiać utrzymanie ciąży, a także być niebezpieczne zarówno dla matki, jak i dla zdrowia płodu. Warto zauważyć, że witaminy pozyskiwane z naturalnego źródła nie są lepsze od witamin syntetycznych. Niezależnie od pochodzenia, dana witamina pełni taką samą rolę i zazwyczaj z tą samą wydajnością. Znale-zienie metody zmniejszania stresu oksydacyjnego może być niedrogim i nieinwazyjnym sposobem zwiększania płodności.

DLA KOBIETY I MĘŻCZYZNY – KWASY OMEGA-3
Najnowsze badania wskazują na dużą rolę, jaką odgrywa odpowiednia ilość kwasów omega-3 w organizmach przyszłych rodziców. Dieta Polaków jest uboga w ryby, a co za tym idzie w długołańcuchowe kwasy omega-3 EPA i DHA. Kwasy eikozapentaenowy i dokozaheksaenowy są używane do produkcji serotoniny, ale także są prekursorami eikozanoidów o charakterze przeciwzapalnym i regulują szereg procesów fizjologicznych. Niedobory EPA i DHA u kobiet powodują zwiększenie stresu oksydacyjnego, dlatego ich suplementacja jest ważna, aby osiągnąć sukces w leczeniu niepłodności. Podobną korzyść można osiągnąć u mężczyzn, gdzie niedobory EPA i DHA powodują obniżenie ruchliwości plemników i ich gorszą morfologię.

WOLNE RODNIKI TLENOWE A TECHNIKIWSPOMAGANEGO ROZRODU (ART)

ART stały się terapią z wyboru w wielu przypadkach niepłodności, zarówno spowodowanej czynnikiem męskim, jak i żeńskim. Pomimo wielu zalet, nadal duża część zabiegów kończy się niepowodzeniem. Jednym z czynników mających wpływ na wynik postępowania może być nadmierny stres oksydacyjny, zarówno podczas postępowania in vitro, jak i po transferze embrionu. Powodzenie implantacji jest zależne od jakości embrionu oraz endometrium. Zapewnienie odpowiedniej ilości antyoksydantów gametom w czasie ich powstawania, pomaga w ochronie DNA oraz samej komórki plemnika i jajeczka w czasie zapłodnienia in vitro.

Współcześnie, przy szybkim tempie życia ważne jest odpowiednie przygotowanie do ciąży. Świadome podejmowanie decyzji o poczęciu powinno iść w parze ze zmianą stylu życia oraz odpowiednią dietą. Dla zdrowia dziecka w czasach fast-food należy szczególnie zalecać dbałość o odpowiednie odżywienie zarówno przyszłej matki, jak i przyszłego ojca już w okresie poprzedzającym poczęcie. Ważne jest uświadomienie mężczyźnie, jak ważną rolę odgrywa. Zwiększenie świadomości społecznej w kwestii niepłodności oraz roli stylu życia w jej powstawaniu jest konieczne dla skutecznego leczenia tej choroby cywilizacyjnej.